Кристина Митревска
Вовед
Мрежната безбедност претставува една од најкритичните области во современото информатичко општество. Со зголемената дигитализација, растот на интернет услугите и сè поголемата зависност од мрежни системи, потребата од стручни кадри во оваа област станува неопходна. Сепак, и покрај технолошкиот напредок и отворените можности, мрежната безбедност и понатаму останува поле во кое доминира машкото присуство.
Жените честопати се соочуваат со пораки дека техничките и безбедносните насоки се “премногу тешки”, “премногу машки” или “не се за нив”. Овие пораки не се секогаш директни, туку често се пренесуваат преку коментари, на “опуштено излегување”, очекувања или општествени норми кои постепено влијаат врз самодовербата и мотивацијата.
Темата на оваа семинарска работа произлегува и од лично искуство. Пред започнувањето на студиите, се соочив со ставови од околината дека изборот на насока поврзана со мрежна безбедност не е соодветен за жена, бидејќи се смета за машка средина со висок притисок и конкуренција. Ова искуство не е единствено, туку се вклопува во поширок општествен образец кој заслужува подлабока академска анализа.
Целта на оваа работа е да се анализира влијанието на родовите стереотипи врз самодовербата и мотивацијата на жените во областа на мрежната безбедност, со посебен акцент на образовниот и професионалниот контекст. Преку анализа на теоретски пристапи, статистички податоци, регионален контекст и примери од праксата, ќе се прикаже како стереотипите не само што го ограничуваат пристапот на жените, туку и го осиромашуваат самиот сектор на мрежната безбедност.
1. Родовите стереотипи во технологијата и мрежната безбедност
Родовите стереотипи претставуваат општествено конструирани верувања за тоа какви карактеристики, интереси и способности “треба” да имаат мажите и жените. Во контекст на технологијата, овие стереотипи често ја прикажуваат техничката експертиза, логичкото размислување и аналитичките способности како машки особини, додека жените се поврзуваат со комуникациски или поддржувачки улоги.
3
Мрежната безбедност, како високо техничка и динамична дисциплина, е особено подложна на вакви стереотипни претстави. Таа вклучува работа со мрежни архитектури, протоколи, безбедносни политики и анализа на закани – активности кои во јавната перцепција често се поврзуваат со “тврдата” техничка страна на информатиката. Како резултат на тоа, уште во раните фази на образование, девојките поретко се охрабруваат да се насочат кон ова поле.
Истражувањата покажуваат дека стереотипите започнуваат да влијаат уште во основното и средното образование, каде што девојките почесто се насочуваат кон “помалку технички” области, иако нема докази дека имаат помали способности (Corneliussen, 2023).
Според Alnuaimi et al. (2023), жените во информатичките професии често се перцепирани како помалку технички компетентни, што влијае врз нивниот професионален развој и самодоверба. Овој ран филтер создава основа за понатамошна нееднаквост во високообразовните институции и на пазарот на трудот.
2.Самодовербата, импостер синдромот и нивното влијание врз изборот на кариера во мрежната безбедност
Самодовербата претставува клучен психолошки фактор во процесот на избор на студии и професионална насока, особено во области кои се перципираат како машки-доминирани, како што е мрежната безбедност. Иако жените често покажуваат еднакви или дури и подобри академски резултати во техничките предмети, истражувањата укажуваат дека тие имаат поголема склоност кон потценување на сопствените способности (Trinkenreich et al., 2022). Овој феномен не произлегува од реален недостаток на знаење, туку од континуирана изложеност на стереотипи и сомнеж од околината.
Во рамките на оваа проблематика, особено значаен е таканаречениот “imposter syndrome” – психолошка состојба во која поединецот чувствува дека не припаѓа во одредена средина и дека неговиот успех е резултат на среќа, а не на реални способности. Кај жените во мрежната безбедност, овој синдром се јавува почесто поради постојаното чувство дека мораат да се докажуваат повеќе од своите машки колеги.
Во пракса, ова значи дека многу жени се воздржуваат од поставување прашања, пријавување за потешки проекти или аплицирање за позиции поврзани со мрежна
4
безбедност, иако ги исполнуваат потребните квалификации. Ваквата несигурност може да доведе до намалена мотивација, зголемен стрес и, во некои случаи, целосно напуштање на областа.
Од лично искуство, ваквите сомнежи не се секогаш внатрешно генерирани, туку често се поттикнати од коментари и ставови на околината. Кога изборот на насока се доведува во прашање само поради полот, тоа директно влијае врз чувството на припадност и самодоверба. Затоа, може да се заклучи дека самодовербата кај жените во мрежната безбедност не е индивидуален проблем, туку резултат на пошироки социјални и културни влијанија.
3.Мотивацијата и нејзината врска со средината
Мотивацијата претставува клучен фактор за академскиот и професионалниот развој на секој поединец, особено во области кои бараат континуирано учење и адаптација, како што е мрежната безбедност. Кај жените, мотивацијата не зависи исклучиво од личниот интерес или од нивните способности, туку во голема мера е обликувана од средината во која се образуваат и работат.
Во машки-доминирани средини, жените често се соочуваат со чувство на неприпадност, што може негативно да влијае врз нивната внатрешна мотивација. Ова чувство не секогаш произлегува од директна дискриминација, туку од суптилни пораки како што се потценување на мислењата, недоволна вклученост во тимските дискусии или претпоставки дека жените имаат помалку техничко знаење. Со текот на времето, ваквите искуства можат да доведат до намалена желба за ангажман и напредување во областа.
Дополнително, недостатокот на поддршка и позитивна повратна информација може сериозно да ја ослаби мотивацијата. Во мрежната безбедност, каде што грешките се дел од процесот на учење, поддржувачката средина е од суштинско значење. Жените кои работат во средини каде што грешките се толерираат и се гледаат како можност за учење покажуваат повисоко ниво на мотивација и професионална истрајност.
Истражувањата укажуваат дека мотивацијата кај жените значително се зголемува кога тие се дел од тимови кои ја ценат разновидноста и инклузивноста (RMIT University, 2024). Затоа, може да се заклучи дека создавањето позитивна и поддржувачка професионална средина е клучно за задржување и напредување на жените во мрежната безбедност.
5
4. Статистички податоци и глобални трендови за застапеноста на жените во мрежната безбедност
Статистичките податоци на глобално ниво јасно ја прикажуваат родовата нерамнотежа во областа на мрежната и сајбер-безбедноста. Според различни меѓународни извештаи, жените сочинуваат помеѓу 20% и 25% од вкупната работна сила во оваа област, додека во некои специјализирани поддомени процентот е уште помал. Овие бројки укажуваат на системски проблем кој не може да се објасни со недостаток на интерес или способност, туку со структурни и културни бариери.
Дополнително, истражувањата покажуваат дека иако бројот на жени кои се запишуваат на ИКТ студии постепено расте, значителен дел од нив не продолжуваат кон специјализирани безбедносни улоги. Една од причините за ова е перцепцијата дека мрежната безбедност бара “екстремно технички” вештини и постојана конкуренција, што повторно е поврзано со стереотипите за тоа кој е “соодветен” за ова поле (Corneliussen, 2023).
Важно е да се нагласи дека организациите со поголема родова разновидност во безбедносните тимови покажуваат подобри резултати во управувањето со ризици и инциденти. Ова укажува дека зголемувањето на учеството на жените не е само прашање на еднаквост, туку и на ефикасност и квалитет во мрежната безбедност.
5. Контекстот на Македонија и Балканот: културни и општествени влијанија
Во земјите од Балканот, вклучително и Македонија, родовите стереотипи имаат длабоки културни корени кои значително влијаат врз изборот на образование и професија. Традиционалните општествени норми често ја дефинираат улогата на жената преку семејните и социјалните обврски, додека техничките и инженерските професии се перципираат како машка сфера. Овие ставови директно влијаат врз тоа како девојките ги доживуваат сопствените можности во области како што е мрежната безбедност.
6
Во македонскиот образовен контекст, иако постои формална еднаквост во пристапот до образование, неформалните пораки и очекувања играат значајна улога. Девојките ретко се охрабруваат да изберат технички насоки, а кога тоа ќе го сторат, често се соочуваат со сомнеж од околината. Ова доведува до дополнителен притисок и потреба постојано да се докажуваат.
Иако дел од истражувањата се фокусирани на глобалниот контекст, нивните заклучоци се применливи и во балканските земји. Mazur и Winkler (2022) истакнуваат дека традиционалните општествени очекувања значително влијаат врз перцепцијата на ИТ професиите кај жените, што е особено изразено во земји со посилни родови норми, како што се земјите од Југоисточна Европа.
Понатаму, ограничениот број на женски професионалци во мрежната безбедност во регионот ја намалува видливоста и можноста за идентификација. Кога младите жени немаат модели со кои можат да се поврзат, тие потешко ја замислуваат својата иднина во оваа област. Ова е особено изразено на Балканот, каде што иницијативите за родова еднаквост во технологијата сè уште се во развојна фаза.
Сепак, во последните години се забележуваат позитивни промени преку различни обуки, ИТ заедници и академски програми кои имаат за цел да ја зголемат вклученоста на жените. Иако овие чекори се охрабрувачки, потребна е подолгорочна и посистемска поддршка за да се постигне значајна промена.
6. Статистички податоци и нивното влијание врз перцепцијата и изборот на кариера
Статистичките податоци играат важна улога во обликувањето на перцепциите за мрежната безбедност како професија. Податоците кои укажуваат на ниска застапеност на жените можат да имаат двоен ефект. Од една страна, тие ја отсликуваат реалната состојба и укажуваат на потребата од промени, но од друга страна, можат дополнително да ги обесхрабрат жените кои размислуваат за кариера во оваа област.
Глобално, жените сочинуваат помалку од една четвртина од вработените во сајбер и мрежната безбедност, а оваа бројка е уште пониска во високо специјализираните технички улоги. Овие податоци често се интерпретираат како доказ дека жените “помалку се заинтересирани”, иако истражувањата укажуваат дека интересот постои, но е ограничен од социјални и културни фактори (Corneliussen, 2023).
7
Податоците за застапеноста на жените во сајбер и мрежната безбедност укажуваат на постојан родов јаз. Според Orange Cyberdefense (2024), помалку од 25% од работната сила во оваа област се жени, што дополнително ја зајакнува перцепцијата дека станува збор за “машка” професија. Ваквите статистики имаат потенцијал да влијаат демотивирачки врз младите жени кои размислуваат за кариера во ова поле.
Важно е да се истакне дека статистиките не ја одразуваат целосната слика. Тие не ги прикажуваат пречките со кои се соочуваат жените, ниту пак ги мерат психолошките фактори како самодовербата и мотивацијата. Затоа, статистичките податоци треба да се анализираат критички и да се користат како основа за развој на политики и програми кои ќе ја зголемат родовата еднаквост.
Од академска перспектива, правилната интерпретација на статистиките може да има позитивен ефект. Кога податоците се користат за да се укаже на потенцијалот за подобрување и на придобивките од разновидноста, тие можат да послужат како мотивирачки фактор за жените да се вклучат и да истраат во ова поле.
7. Значењето на разновидноста и родовата еднаквост во мрежната безбедност
Разновидноста во тимовите за мрежна безбедност претставува еден од клучните фактори за справување со современите дигитални закани. Сајбер-нападите стануваат сè пософистицирани, што бара мултидисциплинарен пристап и различни начини на размислување. Во овој контекст, родовата разновидност носи дополнителна вредност преку различни перспективи, искуства и стилови на решавање проблеми.
Жените во мрежната безбедност често придонесуваат со поинаков пристап кон анализата на ризици, комуникацијата во тимовите и донесувањето одлуки. Овие разлики не треба да се гледаат како слабост, туку како комплементарна сила која го збогатува процесот на заштита на мрежните системи.
Од друга страна, недостатокот на разновидност може да доведе до ограничен начин на размислување и пропусти во безбедносните стратегии. Затоа, вклучувањето на жени во оваа област е од суштинско значење за создавање поотпорни и поефикасни мрежни инфраструктури.
8
8. Медиумски претстави и нивното влијание врз родовите стереотипи во сајбер-безбедноста
Медиумските претстави играат значајна улога во обликувањето на перцепциите за родовите улоги во различни професионални области, вклучително и во сајбер безбедноста. Филмовите, телевизиските серии, документарците и статиите често ги прикажуваат хакерите како млади машки експерти, кои работат сами и се во постојан предизвик со системите, додека женските фигури се ретко присутни и најчесто се претставуваат како помошни или периферни карактери. Овие стереотипни претстави имаат долготрајно влијание, бидејќи младите девојки кои се запознаваат со ИТ и сајбер-безбедност преку медиумите често го развиваат впечатокот дека оваа област не е баш погодна за нив (Alnuaimi et al., 2023).
Истражувањата покажуваат дека медиумските слики не само што влијаат врз интересот за кариера, туку и врз самодовербата на жените во техничките дисциплини. Преку прикажување на машките хакери како визионери и “најумни во просторот на дигиталниот свет”, се создава феномен на непрекината споредба, каде жените се соочуваат со чувство на несигурност и сомнеж во сопствените способности
Дополнително, медиумските претстави имаат индиректно влијание врз образовните и професионалните одлуки. Според истражување на Dakota State University (2025), адолесцентките девојки кои се изложени на медиуми каде доминираат машки експерти, имаат помал интерес да се запишат во ИТ и сајбер-безбедносни програми, бидејќи тие не гледаат успешни женски модели со кои можат да се идентификуваат.
Сепак, модерните иницијативи се обидуваат да го нарушат овој стереотип. Проекти како Girls Who Code и Women in CyberSecurity (WiCyS) активно ги користат медиумите за да прикажат успешни женски примери во технологијата, со цел да гги мотивираат младите девојки да се вклучат во кариера во ИТ и сајбер-безбедност (Resnick, 2019; WiCyS, 2023). Оваа стратегија не само што ја зголемува видливоста на жените во областа, туку и создава позитивен циклус: медиумите почнуваат да ги прикажуваат жените како активни учесници и лидери, што ја менува општата перцепција за родовите улоги.
9
9. Улогата на образованието, институциите и поддршката во рушењето на стереотипите
Образовните институции имаат централна улога во процесот на намалување на родовите стереотипи и поттикнување на жените да се вклучат во мрежната безбедност. Факултетите и универзитетите можат значително да влијаат преку креирање инклузивни наставни програми, промовирање на женски академски и професионални модели и обезбедување поддржувачка средина за сите студенти.
Покрај формалното образование, важна улога имаат и менторските програми, работилниците и соработката со индустријата. Кога жените имаат можност да се поврзат со професионалци од областа на мрежната безбедност, нивната самодоверба и мотивација значително се зголемуваат.
Од институционален аспект, потребни се политики кои активно ќе промовираат еднакви можности и ќе се спротивставуваат на дискриминацијата. Само преку комбиниран пристап-образование, поддршка и институционални промени-може да се создаде средина во која жените ќе се чувствуваат охрабрени да го реализираат својот потенцијал во мрежната безбедност.
10. Препораки за подобрување на родовата еднаквост во мрежната безбедност
Подобрувањето на родовата еднаквост во областа на мрежната безбедност бара системски и долгорочен пристап кој ги вклучува образовните институции, работните организации, но и поширокото општество. Родовиот јаз не може да се надмине со изолирани иницијативи, туку со координирани мерки кои ќе влијаат врз самодовербата, мотивацијата и можностите за професионален развој на жените.
10.1. Ран образовен ангажман и рушење на стереотипите
Еден од најважните чекори е започнување со рушење на родовите стереотипи уште во раното образование. Девојките треба да бидат охрабрени да се запознаат со технологијата, мрежите и основите на безбедноста уште во основно и средно образование. Ова може да се постигне преку воведување на практични активности,
10
работилници и проекти кои ќе ја приближат технологијата како нешто достапно и интересно, а не како “машка” област. Наставниците и образовните советници имаат клучна улога во овој процес, бидејќи нивните очекувања и ставови често директно влијаат врз изборите на учениците. Затоа е потребна дополнителна едукација и сензибилизација на наставниот кадар за родовата еднаквост во STEM областите.
Како што укажува Association for Progressive Communications (2025), родовата еднаквост во сајбер безбедноста не е само прашање на правичност, туку и на глобална безбедност. Разновидните тимови носат пошироки перспективи и поефикасни решенија, што ја прави инклузивноста клучен фактор за одржлива дигитална иднина.
10.2. Улогата на високообразовните институции
Факултетите, особено оние од техничка и информатичка природа, треба активно да работат на создавање инклузивна средина. Ова вклучува промовирање на женски професионални модели, организирање на гостински предавања од жени експерти во мрежната безбедност, како и поддршка на студентски иницијативи насочени кон родова еднаквост.
Дополнително, менторските програми можат да имаат значително позитивно влијание. Кога студентките имаат ментори кои ги поддржуваат и ги охрабруваат, нивната самодоверба и мотивација значително се зголемуваат. Ова е особено важно во области како мрежната безбедност, каде што техничката комплексност може да биде обесхрабрувачка без соодветна поддршка.
10.3. Работната средина и институционалните политики
Организациите кои работат во областа на мрежната безбедност имаат одговорност да создадат работна култура која ја поддржува родовата еднаквост. Ова вклучува транспарентни процеси за вработување и напредување, еднакви можности за професионален развој и јасни механизми за справување со дискриминација.
Флексибилните работни услови, програмите за професионално усовршување и активната поддршка на жените во лидерски улоги можат значително да го зголемат нивното присуство и задржување во областа на мрежната безбедност. Ваквите мерки не се само социјално одговорни, туку и корисни за самите организации, бидејќи придонесуваат за поголема ефикасност и иновативност.
11
10.4. Поддржувачки заедници и мрежи
Формирањето на заедници и професионални мрежи за жени во мрежната безбедност претставува уште еден важен чекор. Преку размена на искуства, поддршка и заедничко учење, жените можат полесно да ги надминат предизвиците и да изградат чувство на припадност.
Иницијативи како Women in CyberSecurity (WiCyS) и слични регионални програми покажуваат дека ваквите заедници имаат реално влијание врз зголемување на самодовербата и мотивацијата кај жените. Ваквиот модел може успешно да се примени и во локален контекст.
12
Заклучок
Оваа семинарска работа покажа дека родовите стереотипи имаат значително влијание врз самодовербата и мотивацијата на жените во областа на мрежната безбедност. Иако техничките способности и интересот не се условени од полот, општествените очекувања и културните норми често создаваат бариери кои ги одвраќаат жените од оваа професионална насока.
Анализата на психолошките фактори, како што се самодовербата и импостер синдромот, укажа дека жените често се соочуваат со внатрешни сомнежи кои се резултат на надворешен притисок и недоволна поддршка. Овие фактори не само што влијаат врз изборот на студии, туку и врз долгорочната мотивација и професионален развој.
Личното искуство споделено во оваа работа дополнително ја нагласува реалноста на овие предизвици. Коментарите и ставовите од околината, иако често ненамерни, можат сериозно да влијаат врз чувството на припадност и самодоверба. Сепак, ваквите искуства истовремено покажуваат и колку е важно да се отвори академска и општествена дискусија за родовата еднаквост во техничките области.
На крајот, може да се заклучи дека иднината на мрежната безбедност зависи од способноста на општеството да ги препознае и искористи потенцијалите на сите, без разлика на полот. Преку образование, поддршка, институционални политики и рушење на стереотипите, можно е да се создаде поинклузивна и поефикасна средина. Родовата еднаквост не треба да се гледа како дополнителна обврска, туку како неопходен предуслов за одржлива и безбедна дигитална иднина.
13
Библиографија
Alnuaimi, E. T. F. A. L. N. F. (2023). A study on gender roles in the information technology profession and its impact on human resources. ResearchGate.
https://www.researchgate.net/publication/376998890_A_Study_on_Gender_Roles_in_the_ Information_Technology_Profession_and_its_Impact_on_Human_Resources
Association for Progressive Communications. (2025). Why gender matters in international cyber security.
Corneliussen, H. G. (2023). The unsolved mystery of the gender imbalance in IT. Springer. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-99-5187-1_2
Dakota State University. (2025). Adolescent girls’ perceptions of cybersecurity. https://scholar.dsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1035&context=bispapers
International Association of Computer Investigative Specialists. (2023). A study of female cybersecurity professionals.
Mazur, B., & Winkler, T. (2022). Perception of work in the IT sector among men and women. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(18). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9503825/
Resnick, M. (2019). Girls Who Code: Empowering young women in technology. https://girlswhocode.com/
Orange Cyberdefense. (2024). Breaking down gender barriers in cybersecurity. https://www.orangecyberdefense.com/dk/blog/research/for-a-safer-digital-society breaking-down-gender-barriers-in-cybersecurity
SCIRP. (2025). Closing the gap: Boosting women’s representation in cybersecurity. Journal of Information Security.
Trinkenreich, B., Britto, R., Gerosa, M. A., & Steinmacher, I. (2022). An empirical investigation on the challenges faced by women in the software industry. arXiv. https://arxiv.org/abs/2203.10555
14
Women in CyberSecurity. (2023). Women in cybersecurity (WiCyS). https://www.wicys.org/
15