Ксенија Алулоска
Вовед
Во современото општество, информатичките технологии (ИТ) не се само алатки, туку и столбови врз кои се гради иднината на човештвото. Сепак, под површината на иновациите и напредокот, лежи една длабока и перзистентна родова нерамнотежа. Иако компјутерските науки на почетокот беа поле каде жените имаа клучна улога, денес овој сектор е препознатлив како „машки свет“. Оваа семинарска работа има за цел да ги истражи причините за оваа трансформација, со посебен фокус на токсичните културолошки појави како „bro-culture“и психолошките феномени како синдромот на наметник.
Според извештаите на Европскиот институт за родова еднаквост (EIGE), мажите доминираат во речиси сите клучни аспекти на развојот на технологијата. Ова не е само социјално прашање, туку и технолошки проблем – недостатокот на женска перспектива во развојот на алгоритми и вештачка интелигенција води до создавање производи кои несвесно ги дискриминираат жените. Преку анализа на историски извори и современи истражувања, ќе се обидеме да одговориме на прашањето: Зошто жените сè уште се борат за своето место во ИТ индустријата?
2. Историски развој на компјутерските науки: Од женска до машка сфера
Честа заблуда е дека мажите отсекогаш биле водечката сила во технологијата. Како што наведува истражувањето од Something to Say London, корените на програмирањето се всушност длабоко поврзани со женската работа. Во раните денови на компјутерите, терминот „компјутер“(computer) не се однесувал на машина, туку на личност која извршува сложени математички пресметки. Овие позиции најчесто ги пополнувале жени.
2.1. Ерата на „женското“програмирање
За време на Втората светска војна и веднаш по неа, програмирањето на првите машини како ENIAC се сметало за „мека вештина “(soft skill), слична на секретарската работа. Мажите биле фокусирани на хардверот – на железото и каблите, кои се сметале за вистинско инженерство. Жените, од друга страна, биле оние кои ја пишувале логиката. Ада Лавлејс е призната како првиот програмер во историјата, а Грејс Хопер го развила првиот компајлер.
Слика 1: Ада Лавлејс (првиот програмер) и Грејс Хопер (креатор на првиот компајлер)
2.2. Промената на парадигмата во 1980-тите
Како се случи тогаш програмирањето да стане „машка работа“? Како што индустријата станувала профитабилна и престижна, започнал процесот на професионализација кој намерно ги исклучувал жените. Компаниите почнале да користат психолошки профили за регрутирање, барајќи луѓе кои се „асоцијални“ и „фокусирани на објекти наместо на луѓе“– стереотипи кои во тоа време им се припишувале на мажите. Овој период го означува почетокот на родовиот јаз кој денес го гледаме и на факултети како ФИНКИ.
3. Дигиталниот јаз и машката доминација во развојот на технологијата
Според податоците од извештајот на EIGE (2020), родовата поделба во ИТ е загрижувачка. Мажите не само што се повеќебројни во секторот, туку тие ги заземаат и стратешките позиции каде се одлучува како ќе изгледа иднината.
Слика 2: Процент на жени на технички позиции во водечките ИТ корпорации (2020-2024)
3.1. Статистички преглед
Во Европската Унија, само околу 18% од специјалистите за ИКТ (информатичка и комуникациска технологија) се жени. Кога зборуваме за развој на вештачка интелигенција, овој процент е уште помал. Оваа доминација создава „затворен круг“: мажите дизајнираат софтвер заснован на нивните искуства, што често ги занемарува потребите на жените, правејќи ја самата технологија помалку привлечна или дури и штетна за женскиот пол.
4. „Bro-Culture “: Социолошкиот ѕид во ИТ индустријата
Терминот „Bro-culture“не се однесува само на бројноста на мажите во една канцеларија, туку на специфична организациска култура која ги фаворизира машките стереотипи и ги маргинализира жените. Според истражувањата објавени на ClearPeople, оваа култура е една од главните причини зошто жените ја напуштаат ИТ индустријата со многу поголема стапка од мажите.
4.1. Неформални мрежи и исклучување
Во многу технолошки компании, напредокот во кариерата не зависи секогаш од квалитетот на напишаниот код, туку од „влијанието“. „Bro-culture“ се манифестира преку неформални дружења – одење на пиво по работа, заедничко играње видео игри или спортски активности. Бидејќи овие активности често се дизајнирани според машките преференции, жените се соочуваат со избор: или да се прилагодат на машкиот модел на однесување, или да останат социјално изолирани. Оваа изолација значи дека тие пропуштаат клучни разговори каде неформално се договараат нови проекти или унапредувања.
4.2. Несвесни предрасуди (Unconscious Bias)
Еден од најголемите предизвици е т.н. „mansplaining“и потценувањето на техничката компетентност. Истражувањата покажуваат дека мажите во ИТ често несвесно претпоставуваат дека нивните колешки се помалку вешти во „хардкор“ програмирање или системска архитектура, додека ги насочуваат кон „помеки“ улоги како дизајн на кориснички искуства (UX) или проектен менаџмент. Ова создава бариера каде жените мораат да работат двојно повеќе за да го докажат истото ниво на знаење како нивните машки колеги.
5. Психолошкиот товар: Синдромот на наметник (Imposter Syndrome)
Како директна последица на „Bro-culture“и историската доминација на мажите, многу жени во ИТ секторот се соочуваат со синдромот на наметник. Како што е објаснето во изворот на LHH, ова е психолошки феномен каде поединците не можат да го прифатат својот успех како резултат на сопствената способност, туку веруваат дека се „измамници“ кои порано или подоцна ќе бидат разоткриени.
Слика 3: Визуелен приказ на синдромот на наметник кај жените во СТЕМ областите.
5.1. Зошто жените во ИТ се поранливи?
Синдромот на наметник не е личен дефект, туку одговор на средината. Кога една студентка на ФИНКИ или професионалец во ИТ фирма е постојано опкружена со машки примери и машки хумор, секое нејзино сомневање во себе се засилува. Ако маж згреши во кодот, тоа се гледа како индивидуална грешка. Ако жена згреши, таа често чувствува товар дека ја „брука“целата своја категорија, со што се потхранува стравот дека таа не припаѓа таму.
5.2. Перфекционизмот како одбранбен механизам
Податоците покажуваат дека жените во технологијата често стануваат екстремни перфекционисти за да избегнат каква било критика. Ова води до прегорување (burnout) и намалена самодоверба. Додека машките колеги почесто преземаат ризици со нови технологии дури и кога не ги познаваат целосно, жените често се повлекуваат додека не бидат 100% сигурни во своето знаење, што ги забавува во кариерниот напредок.
Слика 4: Визуелизација на несвесните родови предрасуди во професионалното опкружување
6. Предизвици на македонскиот ИТ пазар и образовниот систем
Иако глобалните трендови се слични, македонскиот контекст има свои специфики. На факултети како ФИНКИ, процентот на запишани девојки е релативно висок во споредба со некои западни земји, но проблемот настанува при преминот во приватниот сектор.
6.1. „Leaky Pipeline“феномен во Македонија
Овој термин ја опишува појавата каде жените се „губат“ во различни фази од кариерата. Во Македонија, многу девојки дипломираат со висок просек, но по неколку години во индустријата, поради притисокот од машко-доминантната култура и недостатокот на флексибилност за баланс помеѓу работата и семејството, тие се повлекуваат во помалку технички улоги.
Слика 5: Студентки по компјутерски науки во процесот на едукација и практична работа
7. Патот кон инклузивност: Решенија и стратегии
За да се надминат бариерите кои ги анализиравме, не е доволно само да се поттикнуваат жените да се запишуваат на технички факултети. Потребна е суштинска промена во начинот на кој функционираат ИТ компаниите.
7.1. Менторство и видливост на женските узори
Како што видовме од изворите на LHH и ClearPeople, еден од најголемите проблеми е недостатокот на женски фигури на лидерски позиции. Компаниите треба да воведат формални менторски програми каде искусни инженерки ќе ги водат помладите колешки низ предизвиците на индустријата. Кога една студентка на ФИНКИ гледа жена како CTO (Chief Technology Officer) или водечки архитект на софтвер, веројатноста таа да развие синдром на наметник значително се намалува.
Слика 6: Важноста на менторството и женското лидерство во поттикнување на инклузивна култура во технолошкиот сектор.
7.2. Реформи во процесот на регрутирање
Процесот на вработување мора да биде ослободен од несвесни предрасуди. Ова вклучува:
- Слепо ревју на биографии: Отстранување на имињата и родовите од биографиите во првата фаза на селекција.
- Инклузивни огласи за работа: Избегнување на „агресивен“ машки речник (на пр. „coding ninja “, „rockstar developer“) кој често ги одвраќа жените од аплицирање.
- Разновидни комисии за интервју: Обезбедување дека во тимот што интервјуира има барем една жена.
7.3. Сузбивање на „Bro-culture“преку корпоративна одговорност
Менаџментот мора да постави јасни правила против микро-агресии и исклучувачко однесување. Наместо неформални дружења кои се фокусирани само на машки интереси, компаниите треба да негуваат култура на припадност каде секој вработен, без разлика на родот, се чувствува вреднуван за својот интелектуален придонес.
8. Заклучок
Родовата еднаквост во ИТ секторот не е само прашање на статистика, туку клучен фактор за иновациите во 21-виот век. Како што е нагласено во извештајот на EIGE, доминацијата на еден род во развојот на технологијата создава едностран поглед на светот, што може да има сериозни етички и социјални последици, особено во ерата на вештачката интелигенција.
Преку оваа семинарска работа, видовме дека патот на жените во технологијата е поплочен со историски предрасуди, токсични културолошки норми како „bro-culture“и внатрешни психолошки борби предизвикани од околината. Сепак, свесноста за овие проблеми расте. Како студенти на ФИНКИ и идни креатори на дигиталниот свет, наша одговорност е да градиме средина каде кодот нема пол, а талентот и креативноста се единствените мерила за успех. Промената започнува со препознавање на овие невидливи бариери и нивно активно уривање, чекор по чекор.
9. Користена литература
- European Institute for Gender Equality (EIGE). (2020). Men dominate technology development. Достапно на: https://eige.europa.eu/publications-resources/toolkits-guides/gender-equality-index-2020-report/men-dominate-technology-development
- Something to Say London. (2022). Tech industry’s gendered history: From women’s work to men’s work. Достапно на: https://somethingtosay.london/uncategorized/tech-industrys-gendered-history-from-womens-work-to-mens-work/
- ClearPeople. (2023). Information technology: Is it a man’s world?. Достапно на: https://www.clearpeople.com/blog/information-technology-is-it-a-mans-world
- LHH. (2023). Women in the IT sector: Overcoming the Imposter Syndrome. Достапно на: https://www.lhh.com/en-de/insights/women-in-the-it-sector