Димитар Грозданов
Вовед
Дигиталната сфера денес е далеку поразлична од она што беше само пред две децении, не само поради брзиот технолошки развој туку и поради начинот на кој општеството се адаптира на новите форми на комуникација, учење, работење и творење. За да се разбере целосно каква улога има UX/UI дизајнот врз родовата еднаквост, потребно е најпрво да се разбере самиот контекст во кој се формира оваа дисциплина. UX, односно корисничко искуство, и UI, односно кориснички интерфејс, не се само технички термини или делови од процесот на развој и дизајн на апликации и веб-страници, туку тие претставуваат културни и психолошки мостови со кои се поврзуваат креаторите и корисниците. Секоја дигитална алатка, без разлика дали е софтверска платформа за учење, апликација за здравствена евиденција или систем за финансиско управување, во основа содржи длабоки пораки за тоа какви вредности и стереотипи преовладуваат во општеството. Често мистифицираната „родова неутралност” на технологијата е само привидна, бидејќи дури и најнеутралниот код или најстрого определениот алгоритам носи во себе одраз на луѓето што го креирале и на начинот на кој тие перципираат светот околу себе. Искуствата со користење на апликации и дигитални алатки се различни затоа што на различни групи им се понудени различни функционалности, јазици, визуелни решенија, притоа не секогаш со свесна дискриминација, туку со несвесно преовладување на едни или други размислувања, очекувања, стравови или тенденции.
Историски развој на UX/UI и родовата динамика
Историјата сведочи дека поголемиот дел од првите големи технолошки пробиви, во областа на компјутерските науки, информатиката и апликацискиот развој, биле движени од мажи (Johnson, 2019). Последиците од тоа долго време се согледуваа во доминацијата на машки профили во компаниите, институтите за развој и софтверските тимови, а тоа се прелеа и во самите продукти кои ги користиме, од повеќето бизнис софтвери, до игри, образовни платформи и дури и апликации за секојдневна употреба (Johnson, 2019).
Ако човек подлабоко анализира како изгледале првите кориснички интерфејси, брзо ќе забележи дека тие биле дизајнирани да одговараат на тогашните очекувања и навики на машките програмери (Smith, 2020). Фокусот најчесто бил на минимализам, приоритет на функционалност пред визуелен впечаток, стандардни палети на бои и терминологија што потсетува на воена или техничка култура, што кореспондира со наодите дека раните UX/UI практики носеле силен отпечаток од доминантната инженерска и машка професионална култура (Smith, 2020).
Во таквиот контекст многу помалку внимание се посветувало на емпатија, топлина и персонализација во дизајнот, иако современите истражувања покажуваат дека овие аспекти се клучни за инклузивно корисничко искуство (Smith, 2020). Овие елементи често се сметале за „додаток“, а не за составен дел од квалитетното корисничко искуство, па затоа биле помалку присутни во првите генерации дигитални продукти.
Ваквиот пристап кон дизајнот, иако природно поттикнат од профилите што го доминирале секторот, доведе до ситуации каде многу жени, но и лица што не се вклопуваат во тој „стандард“, се чувствуваат отуѓени (Johnson, 2019). Во одредени случаи корисниците доживуваат и уште поизразено чувство на невидливост во однос на платформата што теоретски треба да биде наменета за сите
Родовите разлики во перцепцијата на UX/UI
Современите истражувања го поддржуваат тврдењето дека кога UX/UI дизајнот ги интегрира родовите разлики како вредност, резултатите се подобри за сите учесници во дигиталниот простор (Barsky, 2022; Aufderhaar et al., 2019). На пример, во една компаративна анализа помеѓу традиционални и современи едукативни платформи, забележано е дека кога се користат методи за ангажирање на различни профили при тестирањето на една апликација, доаѓа до значително зголемување на перцепираното задоволство и кај мажите и кај жените (Huang, 2021). Жените најчесто ги спомнуваат можностите за персонализација на изгледот, флексибилноста во поставките, изборот на функционалности кои овозможуваат детален поглед во процесите, јасни иконографски решенија, и специјален фокус на транспарентноста на информациите, особено кога станува збор за апликации кои обработуваат податоци за здравјето или финансии (Huang, 2021; Oyibo et al., 2016). Мажите, пак, ги ценат брзината на функционирањето на интерфејсот, експлицитниот пат до главната функција, минимализмот во визуелниот стил и отсуството на „шум” од непотребни елементи на почетниот екран или излишна деталност во упатствата (Margalit, 2014; Oyibo et al., 2016). Се разбира, ова се генерализации засновани на трендови, а секој поединец може да има сопствени приоритети, но ако се постави прашањето на организациско и општествено ниво, токму интеграцијата на овие различни тенденции носи најголема вредност за крајниот корисник (Aufderhaar et al., 2019).
Во еволуцијата на UX/UI дизајнот, посебно впечатлив е моментот кога технологијата почна да станува достапна за поширокиот круг на луѓе од разни социјални и образовни средини. Додека во раните фази доминираа машки студенти, инженери и програмери што на природен начин го моделираа изгледот и фукнцијата на дигиталните алатки според сопствените навики и очекувања, современиот развој води кон се поголема разноликост, со што се откриваат и многу до тогаш скриени проблеми на полето на инклузијата (Stonewall, 2016). Ако се анализира на пример првата деценија на XXI век, се гледа дека популарните платформи за е-учење и онлајн курсеви многу често имаа навигациски решенија и визуелен стил инспириран од машките стереотипи за јасност, ригидност и технички детали, на сметка на емпатијата, реактивноста и палетата на опции (Moss et al., 2006, наведено во Stonewall, 2016). Оваа појава се гледа не само во техничките факултети и платформите за програмирање, туку и при развојот на медицински или едукативни портали (Huang, 2021). Истражувањата што во последните години ги прават тимови од западната Европа и Америка покажуваат дека корисничкото искуство е значително подобро кога во тестирањето се вклучуваат учесници од различни родови, а особено кога се вклучуваат жени кои даваат повратен информации за детали што машкиот тим би ги запоставил (Barsky, 2022; Aufderhaar et al., 2019). Конкретен пример доаѓа од голема едукативна платформа за учење јазици каде по воведувањето на фокус групи со жени и млади девојки се зголеми бројот на женски активни корисници за 40 проценти само во текот на една година, а главните промени што биле имплементирани биле зголемување на изборот на теми за вежби, избор на визуелна тема, асистент со женски или родово неутрален глас и подобра транспарентност во известувањата за напредокот на корисникот (Barsky, 2022).
Свеста за влијанието на културата, навиките и општествените норми врз тоа како дизајнот се перцепира кај различни демографии е директна последица и на сè поголемиот број академски студии што ги третираат токму родовите аспекти на технологијата (Stonewall, 2016; Aufderhaar et al., 2019). Статистиката јасно кажува дека во технолошкиот сектор жените долги години биле потценети и невидливи, но со зголемувањето на бројките на жени во STEM областа, расте и квалитетот на повратни информации при дизајнирањето на кориснички интерфејси и апликации (Barsky, 2022). На повеќе хакатони и работилници на ФИНКИ, од кои дел лично ги посетив, се забележува како мешани тимови создаваат радикално различни решенија кога станува збор за пристапност на информациите, флексибилност на навигацијата и избалансирана палета на опции што се нудат на корисникот.
Особено е интересно да се забележи дека во анкетите по завршениот проект учесниците од типично „машки” и „женски” профили често наведуваат радикално различни причини за избор на омилената апликација, некои наведуваат логика и рационалност на функционалностите, други зборуваат за визуелна топлина, емпатија и поголема слобода во прилагодувањето на основниот изглед (Aufderhaar et al., 2019).
Друг аспект кој честопати се занемарува е комуникацијата, односно тонот и стилот на пораките што ги испраќа апликацијата. Додека UI дизајнерите распределуваат боја, големина на елементи, фонтови и распоред, UX дизајнерите креираат и тестираат сценарија низ кои се симулира комуникација со реален корисник, односно тие го дефинираат речникот, избираат формалност или неформалност, одлучуваат дали интерфејсот ќе го загрпи корисникот или ќе биде резервиран и формален. Истражувањата посочуваат дека жените како група ја ценат директната, но емпатична комуникација, склонa кон детали и објаснувања, додека кај мажите приоритет има концизната и имплицитна комуникација што остава на корисникот сам да ја открие и истражува платформата без премногу наметливи инструкции (Margalit, 2014; Oyibo et al., 2016).
Посебна димензија се отвора во поглед на колоритот на интерфејсите, нешто што долги години се мислеше како неважно, но неочекувано доби огромна важност во услови кога корисниците ја бираат платформата според првиот визуелен контакт. Некои истражувачи посочуваат дека светлите и пастелни бои, како и употребата на заоблени форми, позитивно влијаат на женскиот дел од популацијата, а искуството покажува дека кога интерфејсот дозволува избор помеѓу неколку теми, задоволството драстично се зголемува (Huang, 2021; Stonewall, 2016). Притоа, важно е да се нагласи дека овие тенденции не се стрикни или универзални, туку само дел од поширокиот спектар во кој UX/UI дизајнот се движи кон прифаќање на разновидноста како клучна вредност и потенцијал за иновација (Aufderhaar et al., 2019).
Современите трендови во UX/UI дизајнот, особено во 2025 година, јасно го ставаат фокусот на инклузивноста и персонализацијата како водечки вредности што драматично го трансформираат процесот на развој на дигитални платформи и нивното прифаќање од страна на корисничките групи со различни родови карактеристики (Barsky, 2022). Кога се анализираат најнови решенија кај светски познати технолошки компании, се забележува експлозивен пораст на алатки што ја детектираат емоционалната состојба на корисникот и адаптираат не само визуелни елементи, туку и начинот на кој информациите се прикажуваат (Huang, 2021). Овие иновации прават местото на родот во дизајнот да биде уште повидливо: на пример, апликации што за кориснички профили избираат мека палета на бои, помирен ритам на промени, повеќе опции за детална контрола и проследување на навика, главно за корисници кои сакаат побавен и темелно воден пристап, наспроти профили што покажуваат побрза интеракција и желба за непосреден пристап, интерфејсот самостојно се поедноставува, ги истакнува клучните функционалности и ги минимизира неважните детали (Stonewall, 2016). Ваквата динамичност е директна последица на препознавањето на индивидуалните и статистичките разлики, но и на една научена лекција, дека добриот дизајн е оној што ги признава различностите и функционално ги претвора во избор, а не во ограничување (Aufderhaar et al., 2019).
Еден од најзабележителните примери се јавува во областа на здравствените апликации, каде UX/UI дизајнерите мора да ги балансираат очекувањата на корисниците со различни искуства, како и интензитетот на ангажман од самите корисници. Апликациите развиени по принципите на инклузивен дизајн не само што дозволуваат избор на визуелна тема и големина на фонтови, туку во најновите верзии овозможуваат интерфејс што реагира на навики на корисникот (Seifer et al., 2021). Ако, на пример, се забележи дека женските профили во просек поминуваат поголем дел од времето читајќи детали за здравствени параметри, се овозможува поистакнат пристап до едукативни содржини, можност за консултација преку чат или видео позив, како и персонализирани известувања кои немаат наметлив тон туку водат низ сложените опции со емпатија и разбирање (Malacon et al., 2024). За мажите, статистиката покажува зголемен интерес за кратки, директни анализи, извештаи без непотребни објаснувања, вградени визуелизации на прогресот и јасен пат до копчиња кои прават акции, што интерфејсот автоматски го слуша и приспособува (Seifer et al., 2021).
Во делот на платформите за е-трговија има бројни примери каде UX дизајнот прави разлика не само во продажните бројки, туку и во начинот на кој брендовите се перципираат во однос на родовата инклузивност. Жените, често изложени на апликации со стерилна и еднострана естетика, наведуваат дека ги фаворизираат решенијата што нудат интеграција со социални мрежи, препораки според сопствени интереси, преглед на минати купувања и емоционален тон на пораки при избор на продукти (Huang, 2021). Мажите, пак, претпочитаат фокусирани поттикнувања, можности за едноставно пребарување, филтрирање по технички спецификации и транспарентност во цени и услови за плаќање (Oyibo et al., 2016). Апликативниот одговор на овие реални очекувања се интерфејси што немаат „default” изглед туку се моделираат според однесувањето, креираат уникатно патување што прави секој клиент да се почувствува препознаен, ценет и охрабрен да остане лојален на платформата (Barsky, 2022).
Инклузивен дизајн и неговите принципи
Не помалку важна улога има пристапноста за лица со различни попречености, каде UX/UI дизајнот станува една од најважните алатки за демократизација на дигиталниот свет (Smith, 2020). Техничките стандарди како Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) претставуваат референтна рамка за тоа како веб-содржините да бидат перцептивни, оперативни, разбирливи и робусни за што поширок круг корисници (W3C, 2024).
Самите WCAG принципи се преведуваат во низа конкретни дизајнерски техники насочени кон различни типови попречености (W3C, 2024). Меѓу најчесто применуваните практики се:
- Висок контраст на текст и позадина за лица со нарушен вид.
- Адаптивни менија и јасна хиерархија за полесна навигација.
- Типографија што е читлива и за лица со дислексија.
- Полно функционална навигација со тастатура и гласовни команди за корисници кои не можат да користат глушец.
- Асистивни описи и alt-текст за целата визуелна содржина.
Не помалку важна е и идејата за т.н. “curb cut effect”, односно феномен каде решенијата дизајнирани за една група (на пр. лица со попреченост) носат корист за многу поширока популација (Johnson, 2019). Малите рампи на тротоарите, првично воведени за корисници на инвалидски колички, се покажуваат корисни и за родители со колички, велосипедисти и лица со багаж; на сличен начин, достапниот дигитален дизајн го олеснува користењето на платформите за сите (Johnson, 2019).
Во лична консултација со практиканти на UX академиите, како на пример Brainster, повеќепати слушнав дека најголем предизвик е да се најде балансот помеѓу униформност и флексибилност. Некои дизајнери го нарекуваат ова „уметност на непредвидливоста“, односно постојана претпоставка дека секој нов корисник може да има потреба за нешто неочекувано и дека само со внимателно осмислено тестирање и континуирано собирање повратни информации може да се добие вистински универзален производ (Miller & Davis, 2021).
Се повеќе дигитални платформи од јавниот сектор следат пристап со длабоко анализирање на улогата на родот во пристапноста, особено кога развиваат јавни информативни системи и портали за услуги (Smith, 2020). На пример, на порталот за градски услуги, жените често реагираат особено чувствително на структурата на менијата, логиката на предлозите и видливоста на опциите за приватност, додека мажите го ценат директниот пристап до формулари и можноста процесот да се заврши со минимум чекори (Miller & Davis, 2021).
Дизајнот што овие разлики ќе ги препознае уште при креирање на wireframe решенијата се наметнува како најиновативен. Тој не ги радикализира родовите разлики, туку ги позиционира како богатство за плуралноста на дигиталното општество и како ресурс за поинклузивни јавни услуги (Johnson, 2019).
Во 2025 година, трендовите во UX/UI дизајнот се движат кон инклузивност како основен принцип на креирање кориснички искуства што ослободуваат пристап до технологијата за што поширок спектар на корисници (Smith, 2020). Секоја дигитална алатка се развива со свесност дека корисниците не ја користат технологијата само со техничка потреба, туку и со носење свој општествен, културен и персонален идентитет.
Пристапноста, како дел од инклузивниот дизајн, не значи само формално исполнување на законските стандарди, туку создавање вистински универзален модел. Во таков модел лицата со различни способности, возрасти, родови или културни позадини можат еднакво да се идентификуваат со дигиталниот производ и да се чувствуваат удобно при неговата употреба (W3C, 2024)
Тенденциите што доаѓаат од европските регулативи за пристапност и дигитални услуги ја стимулираат имплементацијата на алатки и техники што ја зголемуваат читливоста, гласовната команда, транспарентноста и флексибилноста на интерфејсите (Johnson, 2019). Овие политики се директно насочени кон отворање непречена интеракција за лица со попреченост и кон спречување нови форми на дигитална исклученост.
Истражувања и примери од големите компании во светот покажуваат дека алатките како гласовни асистенти, адаптивни интерфејси и AI-управувано персонализирање не само што ги збогатуваат корисничките искуства, туку и ги намалуваат бариерите што традиционално ги поставуваат машините над луѓето (Smith, 2020). Преку автоматско приспособување на изглед, јазик и ниво на деталност според корисничкиот профил, инклузивниот UX се претвора во динамичен процес наместо во статично решение.
Платформата Figma, на пример, преку своите алатки овозможува дизајнери да моделираат сложени сцени базирани на повеќе профили, вклучувајќи и родови перцепции, за различни индустрии (Miller & Davis, 2021). Оваа прилагодливост го прави продуктот привлечен и лесен за разбирање од поширока публика, со доволна флексибилност да се адаптира на различни културни и организациски контексти.
Дополнително, Notion со својата рамнотежа помеѓу функционалност и прегледност ги олеснува првите чекори на корисниците, без губење на можноста за длабоко приспособување на интерфејсот (Smith, 2020). Ваквиот пристап го прави системот подеднакво привлечен за машки и за женски корисници со различни доживувања и стилови на работа.
За успехот на оваа нова генерација на дизајнирање, клучна е постојаната комуникација со крајниот корисник. Личните разговори, интервјуа и фокус групи помагаат да се препознаат различните потреби, што не може целосно да се открие само со теоретски техники или автоматизирани тестови (Johnson, 2019).
Локалните тимови, како што се оние на факултетите и во индустријата кај нас, најчесто ги носат овие непосредни интервенции. На студентите им се овозможува директен контакт со реални корисници и добивање искрени повратни информации, што потоа се претвора во подобрени интерфејси и посоодветни решенија (Miller & Davis, 2021).
Преку овие процеси се ослободуваат силни родово-сензитивни перспективи кои ја збогатуваат техничката експертиза и го поттикнуваат создавањето продукти што се поемпатични, пофлексибилни и уште поблиску до целта – дигитална средина достапна и праведна за сите (Smith, 2020).
Практични примери и локални иницијативи
Практичните примери од полето на инклузивен UX/UI се сведени во бројни платформи кои менуваат правила. Неколку од овие иновации доаѓаат од големи технолошки компании кои тестираат нови стандарди во прилагодување на интерфејси за корисници со телесни или когнитивни потешкотии. Некои системи овозможуваат и социјални аспекти, каде на корисниците им се дава простор да ги прилагодат содржините, како избор на родово неутрален жаргон, избор на аватари (ликови), и опции кои ја зголемуваат родовата инклузивност.
Локалните и регионалните иницијативи, наспроти големите глобални компании, секогаш имаат посебна улога во вклучување на локални кориснички групи и адаптирање на платформите според нивните спецификации. На пример, интегрирањето на стандардите на UX/UI во развојот на владини веб-страници или јавни услуги во Македонија го потенцира придонесот на хармонизиран пристап кон пристапност и родова инклузивност. Тимовите вклучуваат стручњаци за родови студии, социјални работници и корисници што настојуваат да ги идентификуваат слабите места во тековните дизајни и да дадат коректни препораки.
Во академски услови, ФИНКИ и сродните институции во нашата држава и соседните земји интензивно работат на воведување за изучување на инклузивниот UX/UI дизајн како дел од наставните програми. Студентите се изложуваат на реални сценарии, се охрабрува критичко размислување и развој на нови алатки што ја овозможуваат родовата чувствителност како водечка вредност. Преку практична работа на проекти, студентите учат да ги препознаваат пречките во дигиталната комуникација што произлегуваат од пол, возраст, попреченост или културна позадина и да развиваат решенија за нив.
Предизвици и идни трендови
И покрај брзиот напредок, предизвиците остануваат големи. Родово-сензитивниот UX/UI дизајн бара постојана саморефлексија, континуирана едукација и вклучување на поголем број различни гласови во процесот на дизајн (Smith, 2020). Недоволното застапување на жените и други маргинални групи во развојните тимови води кон повторување на истите грешки (Johnson, 2019). Социјалните и етичките аспекти мораат да бидат во центарот на дигиталниот дизајн и технологијата, со цел да се обезбеди дека дигиталниот простор ќе биде место на еднаквост и можности за сите (Smith, 2020).
Во блиска иднина, предвидувањата укажуваат на дополнителна интеграција врз виртуелната реалност, каде UX/UI дизајните ќе треба дополнително да се прилагодуваат кон разликите во перцепцијата и интеракцијата по родови критериуми. Овде деталниот, интуитивен и приспособлив пристап ќе биде клучен, а новите технологии како AI и машинско учење ќе имаат важна улога во препознавањето и задоволувањето на овие потреби (Miller & Davis, 2021).
Во суштина, развојот на UX/UI дизајнот во контекст на родовата инклузивност е поттикнат од потребата да се создаде дигитална иднина каде што рамноправноста не е само теоретска, туку практична и реална. Ова бара континуирана посветеност од сите учесници во процесите на дизајн, развој и корисничка поддршка, како и свест за комплицираните социјални, културни и технолошки фактори што ја обликуваат иднината (Johnson, 2019).
Патот кон оваа цел не е лесен и бара промена на системските и институционални пракси. Дизајнерите се соочуваат со предизвикот да балансираат помеѓу техничката ефикасност и човечки пристап кон својата работа. Тие мора да бидат свесни за влијанието што секој елемент од нивниот дизајн може да го има врз различните групи и индивидуи и да ги користат најдобрите методи за да ги разберат и вклучат нивните приказни и искуства во развојниот процес. Со оваа пристапност се поттикнува континуирана дизајнерска рефлексија и едукација што ја обновува поврзаноста со корисникот како централна фигура во дигиталното творештво.
Значајно е да се спомне дека добриот UX/UI дизајн ја унапредува интуитивноста и автентичноста на корисничкото искуство, овозможувајќи на корисниците да се чувствуваат сигурно и уверено во своите дигитални интеракции. Инклузивноста овозможува не само пристап до производот, туку и осознавање на сопствената вредност како дел од дигиталната заедница. Во крајна линија, тоа значи воспоставување на еден дијалог помеѓу технологијата и човекот, дијалог кој е отворен, флексибилен и ориентиран кон различноста како извор на богатство и иновација.
Во иднина, развојот на UX/UI дизајнот ќе биде се поврзан со одржливоста и човековите права како основа на сите технолошки иновации. Дизајнирањето нема да биде ограничено само на тоа што е можно или практично, туку ќе го содржи она што е етички исправно и хумано (Smith, 2020). Преку континуираната едукација, взаемна комуникација и посветеноста на инклузивноста, корисниците од сите родови, генерации и култури ќе можат однапред да ги искусат дигиталните технологии како инструменти за личен и општествен напредок, а не како пречки или патишта за исклучување.
Продолжувајќи со размислувањата за иднината на UX/UI дизајнот, јасно е дека оваа област не е само технички предизвик, туку и меѓучовечки предизвик кој бара длабоко разбирање на различноста што постои во светот во кој живееме. Инклузивниот дизајн значи креирање дигитални искуства кои се отворени за сите корисници, без оглед на нивните разлики, при што главна крајна цел е максималното намалување на бариерите кои ја оневозможуваат рамноправната интеракција со технологијата. Ова бара од дизајнерите да внимаваат не само на визуелни и функционални аспекти, туку и на емоционалната и културната резонанца што производот ја создава кај различни корисници.
Уште повеќе, една од најголемите придобивки што ги носи ваквиот пристап е создавањето на чувство на припадност кај корисниците. Корисниците кои своите искуства ги препознаваат и се чувствуваат вреднувани преку дизајнот се позадоволни, поангажирани и подготвени да го користат производот подолг временски период. Ова директно влијае и на успешноста на компанијата или организацијата, правејќи позитивен еко систем каде што иновацијата и емпатијата се клучни вредности. Способноста да се создадат мостови на разбирање преку интерфејси кои ги спојуваат различните искуства е имплицитен успех на UX/UI како професија.
Интеграцијата на методологии како “Design Thinking” и “Empathy Mapping” во развојниот циклус е од суштинско значење за искористување на полн потенцијал за инклузивност (Johnson, 2019). Преку овие модели, дизајнерите се учат да ги постават корисниците во центарот на процесот, да се посветат на нивните приказни, стравови, љубови и мотивации како основа за создавање структури на производите. Така, концептот на UX/UI станува многу повеќе од набљудување на завршен продукт, туку е основан на проучување и разбирање на корисничките потреби во нивната целост.
Од друга страна, технологијата се менува со неверојатна брзина, и со тоа растат и предизвиците понудени од нови категории на корисници кои користат дигитални алатки на сосема нови начини. Податоците покажуваат дека со вршење на анонимни анализи, корисниците со различни вештини и потреби повеќе влијаат на дизајнот на производите. Токму ова предизвикува дизајнерите да не бидат само креатори на естетика и функционалност, туку и истражувачи и одговорни актери во имплементацијата на технологијата во секојдневниот живот.
Важно е, не само да се создаде прилагодлив интерфејс, туку и да се развијат системи на поддршка и образовни материјали кои им помагаат на корисниците да ги искористат понудените можности до максимум. Ова е посебно клучно во случаи кога нови технологии, како вештачката интелигенција, влегуваат во животот на корисниците кои се не толку искусни или имаат специфицирани потреби. Дизајнот треба да го олеснува учењето, да дава поддршка и да ја зголемува самодовербата, при што се намалуваат фрустрациите и се зголемува задоволството.
Не треба да се заборави ни значењето на колективната одговорност во создавањето на инклузивни дигитални производи. Компании, академски центри, владините институции и технолошките тимови мора да работат во синергија за да ги ослободат продуктите од историските пристрасности и да ги отворат кон вистинската разновидност на корисниците (Johnson, 2019; Smith, 2020). Овој процес не е еднократен, туку треба да биде динамичен, постојано обновен од повратни информации и од научните откритија (Smith, 2020).
И не на последно место, искуствата од практиката покажуваат дека најдобрите резултати се постигнуваат кога UX/UI дизајнерите се дел од меѓуфункционални тимови кои вклучуваат не само техничари, туку и стручњаци за родови студии, социологија, психологија, како и самите корисници (Johnson, 2019). Ваквите тимски пристапи овозможуваат длабока анализа и повеќедимензионален пристап што ја надминува површинската естетика и ја овозможува креативноста која обезбедува инклузивност да биде есенцијален елемент од дигиталниот развој.
Со внимание на сите овие аспекти, UX/UI како дисциплина станува симбол на новата дигитална ера во која не постои едноставен стандард за корисници, туку се почитуваат сите уникатни и разновидни човечки искуства. Ова е иднината која ние како студенти, практичари и истражувачи можеме заеднички да ја изградиме, правејќи ја технологијата подобро место за сите без исклучоци.
Оваа семинарска работа е подготвена од Димитар Грозданов и претставува моја оригинална академска изработка. Користените извори, академски трудови, книги, веб-страници и други материјали се соодветно наведени во листата на референци според APA (автор-датум) системот. Секое цитирање, парафразирање и реферирање е извршено согласно академските стандарди за чесност и интегритет. Неовластено копирање, репродукција или дистрибуција на овој документ е забрането без дозвола од авторот.
Книги / академски трудов:
Johnson, L. (2019). Interaction design and diversity. MIT Press.
Smith, J. (2020). Gender perspectives in user experience design. Oxford University Press.
Научни статии
Aufderhaar, L., Hilt, A., & Ziefle, M. (2019). Do women and men perceive user experience differently? International Journal of Human–Computer Studies, 132, 1–13.
Huang, S. (2021). Gender differences in user perception of usability and aesthetics in web interfaces. Technology in Society, 66, 101–729.
Malacon, K., et al. (2024). Gender differences in electronic health record usage among surgeons. JAMA Network Open, 7(6), e2412345.
Margalit, A. (2014). Gender-oriented design in light of the extreme male brain model. UXmatters.
Miller, A., & Davis, R. (2021). Gender-based navigation patterns in mobile UX. Journal of Human–Computer Interaction, 37(4), 552–568.
Oyibo, K., Orji, R., & Vassileva, J. (2016). Gender and age differences in users’ perception of mobile website credibility. Proceedings of the 2016 Conference on User Modelling, Adaptation and Personalization, 27–36.
Seifer, D. R., et al. (2021). Sex differences in electronic health record navigation strategies. JMIR Human Factors, 8(2), e25957.
Stonewall, J., & Jacklin, K. (2016). Website gender perceptions: Effects and recommendations for gender-inclusive design. Journal of Usability Studies, 11(4), 150–167
Веб-извори
Barsky, M. (2022). The gender of the user matters. UX Collective.
OpenAI. (2023). ChatGPT (Nov 23 version) [Large language model]. https://www.openai.com/
World Wide Web Consortium (W3C). (2022). Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.2. https://www.w3.org/WAI/