Користење на вештачката интелигенција (AI) за унапредување на родовата еднаквостПерсонификација и род во дигиталните асистенти - Зошто „тој“ ChatGPT? Петар Стојановски Во денешно време вештачката интелигенција е насекаде околу нас, што речиси не постои човек кој немал контакт со неа. Особено се користени и алатките базирани на вештачка интелигенција, најчесто од помладата популација. Тоа се алатки како ChatGPТ, DeepSeek, Siri, Alexa, но и алатки како Sora за генерирање на видеа. Овие асистенти базирани на ВИ се дел од нашето секојдневие, толку што нив ги прашуваме за се што ни е потребно - од рецепти за готвење, до добивање идеи, помош при учење, решавање двоумици, барање совети, но и за општ разговор кога ни е здодевно. Па поради оваа честа употреба, иако се работи за софтвер - за ботови, ние луѓето им дoделуваме човечки карактеристики, бидејќи добиваме илузија дека разговараме со вистинска личност. Може да се издвои ChatGPT како добар пример, бидејќи тој учи податоци за нас и се приспособува на нашиот сленг, што значи дека на некој начин се зближува со нас и имаме чувство како да комуницираме со некој пријател. Интересна работа е што овој асистент базиран на ВИ нема ниту име (ChatGPT не е конкретно име), нема глас, нема ни изглед, а ние му препишуваме човечки карактер. Според ова ние му доделуваме и род на ботот - „тој ми помогна“, „него го прашав“, „тој ќе ти каже“, „внеси му подобар input“. Занимливо е што најчесто, речиси секогаш кога зборуваме за некој ВИ бот се обраќаме во машки род. Зошто токму се случува тоа? Луѓето потсвесно ги задаваат овие карактеристи, најчесто без никаква шовинистичка позадина. Истото може да се каже и за гласовните асистенти како Siri, Alexa или Cortana. Зошто па тие имаат женски гласови? Луѓето се чувствуаат подобро ислушани и разбрани доколку комуницираат со женски глас и ова се сведува генерално на подлабоката психологија на човекот, но и на културолошки фактори како и традиции, бидејќи женскиот пол е најчесто асоциран со мајчински карактеристики. Во пракса не би требало на виртуелните асистенти воопшто да им даваме вакви особини, но се ова се сведува на одредени стереотипи за двата полови. Сите ВИ помошници како што се гласовните асистенти и виртуелните асистенти се создадени на тој начин што не им се препишува пол. Тие не се дизајнирани да имаат вакви карактеристики. Меѓутоа ова зависи од перцепцијата на човечкиот ум и како луѓето ги замислуваат овие ентитети. Овие ботови немаат ниту тело, ниту изглед, но самите ние им ги задаваме овие карактеристики - нивниот начин да говор, самата „интонација“ како и начинот на кој тие не „разбираат“ што бараме од истите. Кај асистентите кои не се гласовни, како ChatGPT или DeepSeek, може да се перцепираат како „машки“ често поради јазичната структура. Во македонскиот јазик ние употребуваме род при говорот и неминовно е да се користи истиот. Затоа на сите ентитети околу нас, па дури и на овие виртуелни асистенти им доделуваме пол и затоа „природно“ ни доаѓа ChatGPT да е „тој“. Иако потсвесно го правиме, сепак е доказ за постоење на родова нееднаквост при употребата на и комуникацијата со ВИ. Ова може да се карактеризира и како културолошко прашање, бидејќи на машкиот род често му се препишуваат особини како авторитет, знаење, моќ и слично. На спротивната страна се наоѓаат и „женските“ ВИ асистенти кои се поистоветуваат со поддршка, емпатија и услужливост. Меѓу другото ова претставува и слика за колективните верувања и навики, кои човекот ги проектира дури и кон ВИ. Оваа перцепција е важна кога зборуваме за родовата еднаквост, особено за во иднината. Во технологијата, особено во дигиталната технологија стереотипите и родовата пристрасност не се случува од скоро време, туку датира уште длабоко во историјата. Кога зборуваме за информатиката и компјутерските науки се смета да се „машка“ индустрија. Ова се должи на тоа што развојот на ова поле било генерално доминирано од машката популација, но големо влијание има/ла поп културата (општ пример се Стив Вознијак, Бил Гејтс, Стив Џобс и слично). Меѓутоа во минатoто има и многу жени во оваа област кои направиле големи придонеси. Некои од нив се Ада Лавлејс (се смета за првиот „програмер“ - на аналитичката машина на Чарлс Бебиџ открива дека уредот може да следи серрија на инструкции и да извршува покомплексни математички пресметки; во нејзина чест постои програмски јазик наречен „Ada“), Грејс Хопер (жената која го креирала компајлерот и на тој начин овозможува пишување на код на англиски јазик, што е големо олеснување при процесот на програмирање; го создава програмскиот јазик COBOL кој до ден денеска се користи за креирање на бизнис ориентирани програми), Маргарет Хамилтон (го популазира денешното софтверско инженерство, прави софтвер кој е користен во Аполо 11) и други. Но тие стануваат маргинализирани со текот на времето. Како што претходно напоменав, поп културата најчесто ги прикажува програмерите, научниците, хакерите како мажи - интелигентни, но и делумно асоцијални и повлечени, а сепак тие ја имаат контролата. Па затоа „нормално“ е со комерцијализацијата на вештачката интелигенција, оваа култура да има свое влијание. До ден денеска ова поле е доминирано од машката популација со околу 65%, наспроти женската со околу 35% во STEM полињата - наука, технологија, инженерство и математика (податоци од САД). Бројките ги опишуваат денешните навики и посочуваат асиметричен развој во однос на полот на учесниците во оваа индустрија. Кај компјутерската технологија, родова нееднаквост се појавува кај тие што го создаваат софтверот, но и кај тие кои го користат. ChatGPT и другите ботови работат на принцип на тренирање модели, односно препознавање на одредени шеми, па ВИ асистентите во суштина „учат“ од достапни извори, кои може да бидат и пристрасни во однос на културолошките и историските податоци. Затоа е важно да се разгледува врз база на кои информации се градат овие ВИ модели со цел во иднина да имаме поинклузивен дизајн, а да не биде постојано „тој“ ChatGPT. Дизајнот на самите ВИ ботови речиси никогаш не е неутрален. Тој ги рефлектира вредностите од општеството, како и културните и половите предрасури. Што значи виртуелните асистенти иако немаат експлицитно наведен род, тој е вграден во самиот интерфејс и интеракцијата со истите. Како што претходно напоменав, женскиот глас и неговата асоцијација е најчесто поврзан со некакво услужување, а машкиот од друга страна со некакви авторитетни улоги. Тоа се се работи кои моделите ги учат и на тој начин се продлабочуваат стереотипи, но и традиционалните родови улоги, а сепак зборуваме за технологија, која е нежива материја и нема потреба од пол. Во случајот на ChatGPT не е дефинирано дека тој е „машко“, туку самиот корисник со употреба на самата ВИ алатка проектира машки пол. Податоците од интернет кои се користат за тренирање на моделите се од најразлични извори кои можат да бидат шовинистички или патријархални. Овие технологии знаеме дека се користени и од помладата популација и доколку се постојано наметнати овие родови импликации може да доведе до проблем во иднина. Ако корисниците започнат секоја „паметна“ машина да ја перципираат во машки род, а секоја асистентка „помошничка“ како на пример Siri или Alexa во женски род ,тогаш уште повеќе се продлабочува родовата нееднаквост. Гласовните асистенти како Siri (креирана од Apple), Alexa (креирана од Амазон) и Cortana (креирана од Мајкрософт) се некои од најпознатите и најраспространетите виртуелни асистенти кои ги употребуваат луѓето. Тие се наоѓаат на спротивниот спектар од ChatGPT - тие се перципирани како „женски“ и неслучајно за нив се избрани женски глас и женски имиња. Ова има подлабоки психолошки причини како и родови и културолошки импликации, но и маркетиншки причини. Истражувањата покажуваат дека човекот кога зборува со женски асистент се чувствува покомотно, ислушан, а има и поголема доверба, бидејќи слуша пријатен и смирен женски глас. На овој начин се засилени родовите стереотипи, дека жената треба да биде послушна, кротка и кооперативна. Се ова несвесно ги зајакнува традиционалните родови улоги и тоа претставува голем проблем. „Женските“ асистенти според ова се симбол за „слугинки“, додека „машките“ се перципирани со поголем авторитет. Интересно е тоа што овие гласовни аситенти не реагираат на шовинистички и навредливи коментари од страна на корисниците, па на некој начин го преќутуваат и потиснуваат тоа, предизвикувајќи нормализација на ова однесување. Кога луѓето започнуваат да ги перцепираат виртуелните асистенти како машки, како што е случајот со ChatGPT, не се работи само за јазична точност (како што е во македонскиот јазик), туку за подлабок социјален проблем. Овие работи носат со себе психолошки последици, кои влијаат на тоа како ги разбираме моќта, авторитетот и знаењето во корелација со родот. На овој начин се нормализира однесување кое не треба да биде прифатливо, а се ова има особено голема улога во воспитувањето на младите - тие кои се константно најизразени на технологија. Им укажува дека машкото е тоа што е со силно, со авторитет, паметен, меѓутоа во реалноста и жената ги поседува истите карактеристики. Технологијата, иако пропагира дека е неутрална, во пракса тоа е неточно. Оваа појава не е изолирана само во оваа сфера, туку се присутни насекаде околу нас - во образованието, пазарот на труд, политиката и социјалниот живот, а последиците влијаат најмногу на умовите од иднината. Затоа е многу важно да се подигне свеста за ова прашање во сите општествени области, со цел намалување на предрасудите и елиминација на стереотипите. Вештачката интелигенција се повеќе е дел од нашиот живот, а тоа корелира со усовршувањето на истата. Ова го зголемува и прашањето за родовата перцепција на дигиталните алатки кои произлегуваат од ВИ. Иако овие алатки не поседуваат никаков род, ниту други вистински човечки карактеристики, сепак луѓето често им препишуваат машки особини. Се ова не е случајна појава, туку е длабоко вкоренета во културата, јазикот, навиките, историјата, но и во начинот како ги доживуваме машините. Исто така и стереотипите играат голема улога и во целина се прави уште поголема родова нееднаквост. Технологијата не е неутрална, бидејќи ВИ постојано учи од податоци кои го рефлектираат општеството. Па затоа за да има прогрес, односно вистински инклузивитет во ова поле, мора да има поголема свест за овој проблем и од страна на корисниците, но и од страна на тие кои ги дизајнираат моделите. Персонификацијата на ботовите и доделување на род на истите може да делуваат безопасно, но последиците кои ова ги остава, ја формираат културата на иднината и сликата на младите за родовите улоги на машкото и женското. Време е да се подигне свеста! Референци: https://www.researchgate.net/publication/370806581_ChatGPT_Is_More_Likely_to_Be_Perceived_as_Male_Than_Female https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000367416 https://www.britannica.com/biography/Ada-Lovelace https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%98%D1%81_%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80 https://en.wikipedia.org/wiki/Margaret_Hamilton_(software_engineer) https://www.womentech.net/women-in-tech-stats Персонификација и род во дигиталните асистенти - Зошто „тој“ ChatGPT?Петар Стојановски Во денешно време вештачката интелигенција е насекаде околу нас, што речиси не постои човек кој немал контакт со неа. Особено се користени и ал

Блог

Персонификација и род во дигиталните асистенти – Зошто „тој“ ChatGPT?

Петар Стојановски Во денешно време вештачката интелигенција е насекаде околу нас, што речиси не постои човек кој немал контакт со неа. Особено се користени и алатките базирани на вештачка интелигенција, најчесто од помладата популација. Тоа се алатки како ChatGPТ, DeepSeek, Siri, Alexa, но и алатки како Sora за генерирање на…
Блог

Жените во дата секторот: Предизвици, можности и идни перспективи

Жените во дата секторот: Предизвици, можности и идни перспективи Петар Малиновски Вовед Дигиталната ера донесе значителни промени во различни аспекти на општеството и ја револуционизира комуникацијата, овозможувајќи глобална поврзаност. Преку Интернет, подобрени комуникации и онлајн платформи, луѓето можат да се поврзат меѓу себе на далечина, поттикнувајќи соработка, вмрежување и размена…
Блог

Инклузија на небинарни и родово разновидни перспективи во ВИ модели

Ана Јанеска Вовед Како што вештачката интелигенција сè повеќе влијае врз општествените норми и начинот на донесување одлуки, сè поважно e овие технологии да го препознаваат и почитуваат целиот спектар на родови идентитети. Повеќето ВИ системи досега се развивани врз основа на бинарни претпоставки за родот, што само ја засилуваат…
Блог

Жените како дигитални асистенти: Симболика и родови улоги на дигиталните гласовни асистенти (Siri, Alexa, и др.)

Јана Аргирова ВОВЕД Во дигиталната ера, технологијата станува сѐ поприсутна во секојдневниот живот, обликувајќи го начинот на кој комуницираме, работиме и живееме. Еден од најзабележливите и најкористените производи на Вештачката интелигенција се гласовните дигитални асистенти како Siri (Apple), Alexa (Amazon), Google Assistant и други. Овие системи функционираат преку препознавање на…
Блог

Вештачка интелигенција како помошник на децата со посебни потреби

Анастасија Петковска Вовед Вештачката интелигенција се повеќе и повеќе ни станува помошна алатка на секој од нас. Во секојдневниот живот во последниот период многу луѓе секојдневно ја користат оваа алатка и едноставно не можат да ги извршуваат своите работни обврски без неа. Како и секоја нова технологија така и оваа…
Блог

Вештачка интелигенција и родовата еднаквост

Тео Ефтимов Вовед Едноставно кажано, вештачката интелигенција (ВИ) вклучува користење на компјутери за класификација, анализа и цртање предвидувања од збирки податоци, користејќи збир на правила наречени алгоритми. Алгоритмите за вештачка интелигенција се обучени да користат големи збирки на податоци за да можат да идентификуваат шеми, да прават предвидувања, да…
Блог

Примена на вештачка интелигенција во медицината – Вградување на бионички уреди

Александра Крстевска Апстракт Медицината низ историјата постојано се развивала, но нејзиниот напредок најчесто бил бавен и ограничен од достапните технологии. Лекувањето се засновало на искуството на лекарите и основните дијагностички алатки, со ограничени можности за интервенција кај посложени здравствени проблеми. Денес, со појавата на вештачката интелигенција, медицината станува многу понапредна.…
Блог

Родот и развојот на технологијата: Како претставништвото на жените влијае на иновациите во ИКТ

АндрејТасевски Во текот на последните неколку децении, информациско-комуникациските технологии (ИКТ) се трансформираа во суштински двигател на економскиот и општествениот развој. Иновациите во оваа област влијаат на секој аспект од секојдневниот живот – од здравство, образование и вработување, до комуникација, мобилност и управување со ресурси. Сепак, додека технологијата се развива со…
Блог

Stem образование за девојчиња во земјите во развој: бариери и решенија

Христијан Давидовски Вовед Од минатото до денес, светот станува посвесен за значењето на образованието во областа на STEM (наука, технологија, инженерство и математика) за економскиот раст, развој и иновации кои се важен елемент од нашата егзистенција. Сепак, девојчињата, особено оние од земјите кои се се уште во развој, се…
Блог

Какво влијание има Вештачката интелигенција врз родовата еднаквост

Симона Мирова ВОВЕД Се повеќе, вештачката интелигенција му дава облик на светот во кој живееме – нашите можности за работа, резултатите од грижата за здравјето, нашиот пристап до бенефиции и услуги. Списокот на области погодени од вештачката интелигенција е долг и расте. Ако не научиме како да го искористиме потенцијалот…
Блог

Родовата пристрасност во професионалната средина и нејзино елиминирање со помош на вештачката интелегенција

Вики Симонова Вовед Иако многу компании денес имаат формални политики за еднаквост, родовата нееднаквост сe уште се чувствува на секој чекор во професионалната средина. Жените честопати се соочуваат со скриени препреки – од селекција на работно место, преку напредувања, па се до различен третман во тимови и при оценување…
Блог

Поврзаноста меѓу родовата еднаквост и вештачката интелигенција

Магдалена Брзачка Вовед Денес живееме во свет каде дигиталната технологија е во многу брз развој и истата зазема голем напредок во секоја сфера каде што е присутна и носи промени кои се многу видливи и секојдневно корисни за човекот. Според тоа технологијата, односно вештачката интелегенција која е присутна во секое…
Блог

Жените во СТЕМ и родовата еднаквост

Стефани Вуксанова 1. Вовед Во денешниот свет, напредокот во науката, технологијата, инженерството и математиката (СТЕМ) претставува главен двигател за решавање на некои од најгорливите глобални предизвици – од климатски промени и транзиција кон одржлива енергија, до дигитална трансформација и подобрување на глобалното здравје. Иако жените сочинуваат речиси половина од…
Блог

Етничките предизвици на вештачката интелигенција во однос на родовата еднаквост

Бериван.Османова Во современиот дигитален свет, вештачката интелигенција станува се по присутна и повлијателна во многу аспекти од секојдневниот живот. Од системи за автоматско препознавање на лица и гласови, до алгоритми кои носат одлуки во здравството, образованието и вработувањето-Вештачката интелигенција има потенцијал да го подобри општеството но истовремено крие и сериозни…
Блог

Вештачка интелигенција во здравството – – Системската занемареност на женскиот пол

Ребека Манева Вовед Вештачката интелигенција (AI) во здравството се користи за како помош на докторите да постават побрза и поточна дијагноза. При користење на големи количини медицински податоци, AI може да препознае обрасци кои понекогаш не ги приметуваат и самите лекари. На пример, алгоритми за машинско учење денес се користат…
Блог

Жените во сенка и нивната борба за видливост: од француската револуција до првата светска војна

За жените никогаш толку многу не се зборувало како во деветнаесеттиот век. На вчудовиденост дури и на најлуцидните умови, тоа било сеприсутна тема: во катихизисот, правните кодекси, прирачниците за добро однесување, филозофските дела, медицинските текстови, теолошките расправи и, секако, литературата. Но иако деветанесеттиот век се смета за ера во која…
Блог

Родовите перспективи во историјата на уметноста: Од ренесансата до современата уметност

Илина Димитријевска 1.Вовед Историјата на уметноста традиционално се занимава с о анализа на уметничките дела во контекст на нивниот историски, културен и социјален развој. Сепак со развојот на родовите студии се поставуваат нови прашања за улогата на родот во создавањето, репрезентацијата и рецепцијата на уметноста. Долги векови доминантниот историски наратив…
Блог

Жената во Средновековна Македонија

Лука Јарчевски Текстот го анализира положбата, улогата и значењето на жените во средновековна Македонија, со посебен акцент на XIV век. Во Византиската империја, жените од повисоките класи обично се грижеле за домот и воспитувањето на децата, но дел од нив успеале да се издигнат над тогашните ограничувања, станувајќи истакнати политички,…
Блог

Како родовите стереотипи влијаат врз изборот на STEM професии

Моника Габрешанец 1.Вовед Родовата еднаквост не е само основно човеково право, туку и неопходен темел за мирен, праведен, напреден и одржлив свет.Еднаквиот пристап до образование, вработување и можности за професионален развој е клучен за создавање општество во кое сите поединци, независно од полот, можат целосно да го искористат својот потенцијал. …
Блог

Жените иноватори во историјата на ИТ: Од Ада Лавлејс до денес

Маја Илиевска Вовед Во светот на информатичката технологија, често се истакнуваат имиња на големи машки иноватори, но вистината е дека жените одиграле клучна, а често и недоволно препознаена улога во развојот на оваа област. Од самите почетоци на компјутерската ера, преку развојот на програмските јазици, па сè до современите дигитални…